Basic HTML Version
8
|
2011
| BASIS
Van nature optimisten
Door: Drs. R. van der Valk*
Menselijk gedrag
in tijden van crisis
Wanneer ik van huis met de auto naar ons kantoor in Zoetermeer rijd, zie ik dat er steeds meer buurtwin-
kels verdwijnen. Vrijwel zonder uitzondering zijn dat kleine ondernemers, die de crisis niet meer het hoofd
kunnen bieden. De winkelruimten worden, zoals ‘vroeger’ gebruikelijk was, niet meer overgenomen door
grote winkelketens of franchiseformules, maar ze blijven tegenwoordig leegstaan. De wijk krijgt daardoor
hoe langer hoe meer een grauwe en desolate uitstraling. Ook op het menselijke vlak, in mijn vrienden-
kring, is de crisis doorgedrongen en zijn de eerste gedwongen ontslagen inmiddels een feit.
Sinds de voorzichtige meldingen van ‘financiële
ongemakken’ in 2008 hebben veel mensen hun kop
lang in het spreekwoordelijke zand kunnen steken,
maar deze ‘luxe’ kunnen we ons anno 2011 helaas niet
meer permitteren. Tenminste, dat zou je denken…
Tijdens de herfstvakantie zijn volgens officiële tellin-
gen alsnog een miljoen Nederlanders op vakantie
gegaan, al dan niet met hun gezin! Hoe valt dit te
verklaren?
Laten we het ‘menselijk gedrag in tijden van crisis’ nu
eens niet bekijken vanuit de gebruikelijke invalshoek
van de financiële en bancaire experts. Zij zijn in de
diverse media al genoeg aan het woord geweest om
hun specialistische licht te laten schijnen op de
kredietcrisis. Wat vreemd genoeg in veel discussies
wordt overgeslagen, is het bij vlagen onverwachte en
irrationele gedrag van ‘de burger’ en ‘de consument’.
Uiteraard komt het consumentenvertrouwen vaak ter
sprake met de bijbehorende index, maar welke
psychologische variabelen en principes liggen ten
grondslag aan het feitelijke gedrag?
Een acceptabele verklaring verzinnen
Jarenlang werden mensen gezien en behandeld als
homo economicus, de rationele mens, als wandelende
dr. Spock. Wetenschappers openden vooral vanuit de
economische psychologie, en later de gedragsecono-
mie en de neurologie, de aanval op dit traditionele
economische model. Na decennia van fundamenteel
onderzoek weerleggen zij inmiddels probleemloos het
uitgangspunt van de nutsmaximalisatie. In zijn af-
scheidsrede verwoordde hoogleraar Economische
Psychologie Fred van Raaij de situatie tot de eeuwwis-
seling als volgt: “Inzichten uit de sociologie en psycho-
logie conflicteerden flink met het gangbare economi-
sche model. Marketeers en sommige
communicatieverantwoordelijken ontworstelden zich
als eerste aan het economische model en incorporeer-
den al vroeg psychologische inzichten. Hoewel sinds-